Ας Μιλήσουμε για Δημοκρατικό Χρήμα


prison

Το θέμα του χρήματος είναι πολύπλοκο. Χρειάζεται πολύπλευρη ενημέρωση και η απόφαση χρειάζεται εφευρετικότητα και συμβιβαστική διάθεση.

Στο παρακάτω κείμενο, χρησιμοποιώ τους όρους «έκδοση χρήματος με διάταγμα,» από τα «fiat money» και «fiat currency,» για να αναφερθώ σε αυτό που ονομάζεται ανεξάρτητο ή κυρίαρχο χρήμα, από το «sovereign money» (κάποιοι, εσφαλμένα κατά τη γνώμη μου, το έχουν αναφέρει και ως πλήρες χρήμα). Ο ακριβής όρος είναι ο δεύτερος, καθώς η έκδοση με διάταγμα είναι προϋπόθεση μεν, που δεν επαρκεί, όμως δε, για ανεξάρτητο χρήμα. Κατά συνέπεια, δεν συζητώ περί χρυσού/ασημιού, ως βάση του χρήματος, γιατί αυτό δεν μπορεί ποτέ να είναι fiat money και μεγιστοποιεί την εξάρτηση από την παγκόσμια οικονομία.

Η βάση της ιδέας του ανεξάρτητου χρήματος είναι να μπορούμε να αποδώσουμε αξία στην παραγωγή και τη δραστηριότητα μιας χώρας, ανεξάρτητα από το πως αυτά μετρούνται από άλλες χώρες, πράγμα που δίνει στην πολιτική της χώρας τη δυνατότητα να είναι ο τελικός, πληρεξούσιος διαχειριστής αυτής της αξίας! Στο κείμενο χρησιμοποιώ τον πρώτο όρο, αντί για το δεύτερο, γιατί φαίνεται να μεταδίδει το νόημα πιο εύκολα, καθώς συνηθίζουμε να φανταζόμαστε ότι ένα «κρατικό διάταγμα» θα ήταν προς το δημόσιο συμφέρον και πως αυτό το τελευταίο είναι καλά ορισμένο.

Δεν είναι απλό το να πεις ότι όλο το χρήμα το εκδίδει το κράτος, με διάταγμα (fiat) και είναι μη εξαργυρώσιμο (1 δραχμή εξαγοράζει αγαθά αξίας 1 δραχμής, ή αντικαθίσταται μόνο από 1 άλλη δραχμή), ώστε να αποφύγεις το χρήμα να αντιστοιχεί σε χρέος. Ο πυρήνας του προβλήματος βρίσκεται στο ότι η χώρα θα πρέπει να εμπορεύεται με άλλες χώρες σε αυτές τις δραχμές. Μια δραχμή, η αξία της οποίας είναι μόνο στα χέρια ενός κοινοβουλίου και ενός δήμου, για τη σταθερότητα της τιμής της, δεν μπορεί να επιτύχει τη σταθερότητα που έχουμε συνηθίσει σήμερα. Το Bitcoin είναι μια ένδειξη για αυτό.

Γενικότερα, όταν πρωτοστήνονταν η FED (Federal Reserve Bank — Ομοσπονδιακή Τράπεζα Αποθεματικών· η κεντρική τράπεζα των ΗΠΑ), υπήρχε αντίστοιχο πρόβλημα. Εκεί το θέμα (χοντρικά, μεταξύ άλλων) ήταν ότι δεν υπήρχε αρκετός χρυσός (που ήταν το παγκόσμιο χρήμα) για να στηρίξει επαρκή ρευστότητα, με επιπτώσεις στην επάρκεια των αποθεματικών, κατά τόπους στην ομοσπονδία [1]. Το λύσανε με το να εκδώσουν κρατικά ομόλογα, ώστε μακροπρόθεσμη αποταμίευση να χρησιμοποιεί αυτά ως «store of value». Αλλά έφεραν το εργαλείο των τραπεζών, το χρέος, στην πρώτη θέση εξυπηρέτησης αυτής της ανάγκης και δημιούργησαν στο δημόσιο την ανάγκη να στηρίζει την εξυπηρέτηση των χρεών, με νόμους και δικαστήρια. Αφόπλισαν, δηλαδή, την πολιτική σε αποφάσεις για την αποπληρωμή των χρεών. Βρέθηκαν, έτσι, να ακολουθούν την Αγγλική παράδοση επί του θέματος.

Αν είχαμε αυτάρκεια και οι παραγωγικές δυνάμεις δεν ενδιαφέρονταν για συναλλαγές με το εξωτερικό (ούτε για εξαγωγές), θα μπορούσαμε να στηριχτούμε στην εμπιστοσύνη σε ένα νόμισμα, του οποίου ο πυρήνας σταθερότητας θα ήταν οι αποφάσεις του δικού μας κοινοβουλίου και του δήμου των πολιτών. Άλλωστε, ό,τι αποφάσιζαν αυτά τα όργανα, θα ήταν για το συμφέρον της πλειοψηφίας (και, κατά το δυνατόν, του συνόλου).

Όμως, πέραν του ότι οι παραγωγικές δυνάμεις με κεφάλαιο δε θέλουν συνήθως εξάρτηση από κράτη και άρα θέλουν επενδύσεις σε νόμισμα που έχει την καλύτερη δυνατή σταθερότητα αγοραστικής αξίας και ισοτιμίας με τα άλλα νομίσματα, πέρα από αυτό, υπάρχει γιγαντιαία αλληλεξάρτηση των οικονομιών και η τυχόν αστάθεια του νομίσματος (της δραχμής), λόγω σχετικών αποφάσεων μιας δημοκρατίας, δημιουργεί πολύ κακές εμπορικές συνθήκες. Αν οι εισαγωγές δεν έχουν σταθερότητα, η παραγωγή (και οι εξαγωγές) παραπαίουν. Η αστάθεια της οικονομίας γίνεται μεγάλη έτσι, σε σχέση με ό,τι έχουμε συνηθίσει, πάντα.

Κατά συνέπεια, επειδή μια δημοκρατία δε λειτουργεί σε μια κλειστή οικονομία, είναι πολύ περιορισμένα ανεξάρτητη, εκτός αν έχει αυτάρκεια. Και καμία χώρα δεν έχει πλήρη αυτάρκεια σήμερα. Η Αμερική, ίσως, είναι πιο κοντά στο να επιτύχει αυτάρκεια, αν χρειαστεί, σίγουρα, όμως, με μεγάλο κόστος και αυτή. Πρέπει, λοιπόν, να δούμε την αυτάρκεια σε ένα πλαίσιο συνεργασίας και εμπιστοσύνης με άλλους λαούς. Δεν είναι καθόλου απλό. Πρέπει να στηριχτεί σε αμοιβαίο συμφέρον και αμοιβαία ανάγκη, αν είναι δυνατό. Όχι απαραίτητα μόνο σε αυτά. Το σημερινό πρόβλημα της τεράστιας και αυξανόμενης ανισότητας, η εξάντληση διάφορων πόρων (ενέργεια, νερό), περιβαλλοντικά και άλλα τεράστια προβλήματα, μπορεί να μας κάνουν να θέλουμε και άλλου τύπου πράγματα, που αναφέρονται σε αξίες πέραν των υλικών αξιών. Αλλά, δεν είναι πολύ πιθανό ότι μπορούν όλα να γίνουν με ένα και μόνο νόμισμα….

Το μεγάλο ζήτημα με την ιδιωτική φύση του χρήματος, που πηγάζει από τον ορισμό του ως χρέος και την εξάρτηση των κρατών από εργαλεία χρέους, για να στηρίξει τη μακροπρόθεσμη αποταμίευση, ώστε να μείνει αρκετό χρήμα στην κυκλοφορία και να υπάρχει ρευστότητα, έχει διαφόρων ειδών λύσεις: συστημικές (scarcity: χρήμα=χρέος, αλλά θεσμικός περιορισμός-έλεγχος της ποσότητας και αντίστοιχα προβλήματα ρευστότητας) και καινοτόμες (διάφορες). Θα έλεγα ότι χρειάζεται ένα σύνθετο (ή περισσότερα απλά, αλλά με σύνθετη σχέση) νομισματικό(ά) εργαλείο(α), προσανατολισμένο(α) να παρέχει(ουν) ρυθμιστική σχέση ανάμεσα στα αντικρουόμενα συμφέροντα και χωρίς την έπαρση της ψευδαίσθησης δυνατότητας πλήρους επιβολής «δίκαιων» σχέσεων, όπως τις αντιλαμβάνεται (στην πλειοψηφία του) ο δήμος. Κυρίως γιατί υπάρχει αλληλεξάρτηση από άλλες οικονομίες, δεν υπάρχει αυτάρκεια, οι πιθανότητές της είναι δύσκολες, χρειάζονται χρόνο και δε θα είναι ποτέ σταθερές, αλλά και γιατί εσωτερικά δεν υπάρχει δημόσια κυριαρχία στις παραγωγικές δυνάμεις, αλλά ιδιωτική κι αυτό είναι επίσης δύσκολο και χρειάζεται ομοίως χρόνο και θα είναι ασταθές.

Μέρος της λύσης, μοιάζει να είναι η έρευνα-πρόταση του Adair Turner [2], που προωθεί μια “αλλοίωση” του ποσού του χρήματος που αντιστοιχεί σε χρέος, με ένα μέρος που θα έχει πίσω του μόνο αποθεματικά κεντρικής τράπεζας (fiat money), ώστε να είναι αδιαχώριστα, αλλά να δίνουν στο κράτος έναν κάποιο έλεγχο, ένα είδος φόρου επί νέων δανείων και να είναι, ταυτόχρονα, αδιαχώριστο από το χρήμα που αντιστοιχεί σε χρέος. Έτσι, το κράτος μπορεί να πάρει πίσω μέρος του seigniorage (κέρδος από τη δημιουργία χρήματος), αλλά κυρίως, να λειτουργήσει ως αντίβαρο στην ανεξέλεγκτη ιδιωτική και πλουτοκρατική δημιουργία χρήματος και χρέους.

Μεγάλο μέρος του σύγχρονου προβλήματος με το χρήμα ως χρέος, βρίσκεται στην ύπαρξη τόκων (μεγαλύτερων του πληθωρισμού) και κέρδους από την ιδιωτική δημιουργία χρήματος. Οι ιδιωτικοί τόκοι δημιουργούν πρόβλημα, γιατί το χρέος έχει το ενδεχόμενο χρεοκοπίας, αλλά και γιατί επιβάλλουν (εξαναγκάζουν) διαρκή ανάπτυξη. Επίσης, γιατί τα κέρδη από τους τόκους δεν διατίθενται-ξοδεύονται στην πραγματική οικονομία (όχι οπωσδήποτε και, στην πράξη, υπάρχει προσπάθεια απόσπασής τους από αυτή), ώστε δεν μπορούν να τα κερδίσουν αυτοί που χρωστάνε και, έτσι, οδηγούνται σε αναγκαστική χρεοκοπία, ή επαναδανεισμό με χειρότερους όρους, χωρίς να μπορούν να κάνουν τίποτε. Δεν υπάρχει καν τρόπος να καταλαβαίνουν ότι αυτό είναι που τους συμβαίνει, ενώ τα κέρδη από τους τόκους εγκλωβίζονται σε “επενδύσεις” σε υπάρχουσες μετοχές, ακίνητα και χρηματοπιστωτικά προϊόντα, ή κεφάλαιο για ιδιωτικό δανεισμό με νέο τόκο (ή και φεύγουν στο εξωτερικό, σε φορολογικούς παραδείσους). Επιπλέον, η δυτική κουλτούρα έχει περάσει στο υποσυνείδητό μας τη δυνατότητα κάποιος να επιχειρήσει και να χρεοκοπήσει, ως κάτι καλό. Το αποτέλεσμα, όμως ενδεχομένως, το λούζεται όλη η κοινωνία (αν και, στην Ελλάδα, αυτό είναι μικρό μέρος του προβλήματος, ακριβώς γιατί δε μας ενδιαφέρει τόσο αυτό το «επιχειρείν»).

Εδώ πρέπει να καταλάβουμε ότι, αυτό που έχουμε ορίσει ως χρήμα είναι μια ιδέα. Στον πραγματικό κόσμο δεν υπάρχει αυτό το πράγμα που ταυτόχρονα έχει σταθερή αξία στο χρόνο και ανεξάρτητη από το αγαθό που ζητάμε ή παρέχουμε, ώστε να αναιρεί πλήρως την ανάγκη διπλής σύμπτωσης επιθυμιών (το να θέλουμε 1. την ίδια χρονική στιγμή και 2. να πουλήσουμε αυτό που ζητά και να αγοράσουμε αυτό που παρέχει ο άλλος). Δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα. Μόνο όλο και καλύτερες προσεγγίσεις του. Μόνο με πλήρη αυτάρκεια και κεντρική απόφαση για τις τιμές (φασιστικά, θα λέγαν κάποιοι) μπορεί να γίνει. Δεν υπάρχει, ή δεν το έχουμε ανακαλύψει ακόμα.

Μέρος της λύσης στο ζήτημα του ιδιωτικού κέρδους (τόκων) από τη δημιουργία χρήματος (και χρέους), είναι σίγουρα η ύπαρξη δημόσιας τράπεζας. Πλήρης λύση, ίσως, ήταν να είναι μόνο δημόσιες οι τράπεζες, ώστε όλα τα κέρδη να πηγαίνουν στο δημόσιο και να μπορεί να ελέγχει πόσο θέλει να εξαναγκάζει την ανάπτυξη, αλλά και να στηρίζει αυτούς που βρίσκονται σε διαρκή αδυναμία πληρωμών των δανεικών τους. Αυτό, όμως, μπορεί να γίνει και με νόμους, επί των ιδιωτικών τραπεζών. Επίσης, ακόμα κι αν οι τράπεζες ήταν δημόσιες, αν πέφταν έξω σε πολλά δάνεια, τότε πάλι θα έπρεπε να τις διασώσουμε (εκτός αν περάσουμε σε σύστημα πλήρως “χρήμα ως διάταγμα” — fiat money). Ίσως, θα υπήρχαν συγκεκριμένοι φταίχτες, αλλά, αν ήταν έτσι, θα μπορούσαμε και στο σημερινό σύστημα να βρούμε τους φταίχτες, για τώρα ή για το μέλλον. Ο ουσιαστικός «φταίχτης» είναι ότι πάντα φτιάχνουμε χρήμα από το τίποτε και πάντα η αξία των πραγμάτων αλλάζει, με τρόπο που είναι μερικές φορές απρόσμενος. Σε κάθε περίπτωση, σε κάθε μια από τις λύσεις που λέω, το θέμα θα επανέρχεται στην αυτάρκεια και τη σχέση με τις παραγωγικές δυνάμεις και το κεφάλαιο.

Ένα άλλο σημαντικό θέμα είναι ότι η ακρίβεια και η σταθερότητα με την οποία λειτουργεί ήδη το χρήμα σήμερα, ως προς τον καθορισμό των τιμών, είναι σε σημαντικό βαθμό άχρηστη. Ακόμα και οικονομικά σχεδόν άχρηστη, αλλά και δημιουργεί πρόβλημα σε ανθρώπους που γειτονεύουν και δεν είναι αποξενωμένοι (που δεν είναι και πολύ η σημερινή κατάσταση, βέβαια). Σε κλειστούς κύκλους, αυτό που λειτουργεί είναι κάποιου είδους ανακριβής πίστωση: σε κερνάω-με κερνάς, σήμερα θέλω εγώ ζάχαρη-αύριο εσύ καφέ. Θα σου δώσω ένα τσιγάρο ζητώντας 17,5-20 λεπτά, μόνο αν δεν πρόκειται να σε ξαναδώ –πιο πιθανό, αν είμαστε και οι δύο εταιρίες και κάνουμε μόνο περιστασιακές συναλλαγές (ή πάρα-πολλές, αλλά εκεί, πάλι, θα έχουμε άλλη ανοχή αν δεν καταφέρεις να πληρώσεις πλήρως μία φορά).

Τα εργαλεία της οικονομίας, λοιπόν, πρέπει να προσαρμοστούν στις τοπικές κοινωνίες και στις σχέσεις των ανθρώπων, με κάποιο τρόπο. Εγώ συγκλίνω στην ανάγκη χρήσης περισσότερων του ενός νομισμάτων, σε ένα (ή σε κάθε) κράτος, για εσωτερικούς σκοπούς, αλλά και για διαφορετικές εξωτερικές σχέσεις· προσθέστε ίσως και για διαφορετικής φύσης δραστηριότητες, που δεν εμπεριέχονται στην υλική κλίμακα αξιών. Αφήνω το θέμα προς σκέψη, λοιπόν…

 

 

Σύντομος Σύνδεσμος (Short Link): http://wp.me/p1AUd3-7b

 

Αναφορές

[1] Ally Young, «The Book of Popular Science,« URL: https://www.gitbook.com/book/rshih/money/details

[2] Adair Turner, «Monetary Finance: Mechanics & Complications,» URL: https://www.ineteconomics.org/perspectives/blog/monetary-finance-mechanics-complications

Τι είναι Χρήμα


Στην πραγματικότητα, το τι είναι χρήμα δεν είναι απλό ζήτημα. Κι αυτό ακριβώς επειδή πρόκειται για μια ανθρώπινη εφεύρεση, μια ιδέα, στην οποία τείνουν να δίνουν περιεχόμενο άνθρωποι και, συχνά, αυτοί που κατέχουν πλούτο –πιστεύω επειδή έχουν το χρόνο και ασχολούνται και επειδή στηρίζουν το περιεχόμενο που της δίνουν, με την ενασχόλησή τους με τον πλούτο. Σε διαφορετικές εποχές, αυτό γίνεται με διαφορετικούς τρόπους, αφού το χρήμα αλλάζει (άλλοτε πίστωση μετρημένη σε σιτάρι, άλλοτε ασήμι, άλλοτε χρυσός, άλλοτε χρήμα με διάταγμα/fiat money κλπ). Κάποια στιγμή θα γράψω για το τι είναι, ειδικά σήμερα, χρήμα. Εδώ, θα ασχοληθώ με το τι είναι χρήμα σε όλες τις εποχές· την έννοια του χρήματος.

Συνέχεια

Είδη και Ποσότητα Χρήματος στη Ζώνη του Ευρώ: Η Ελληνική Συμβολή


Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) κατηγοριοποιεί το χρήμα [1], ή τα νομισματικά μεγέθη (monetary aggregates) όπως τα ονομάζει η Τράπεζα της Ελλάδας (ΤτΕ), σε τρεις γενικές κατηγορίες. Τις ονομάζει στενό χρήμα (narrow money), «ενδιάμεσο» χρήμα («intermediate» money) και ευρύ χρήμα (broad money), ή M1, M2 και M3, αντίστοιχα. Συνέχεια